Anaokulunda İngilizce dersi başlayınca evde biri mutlaka şunu söyler: "Karıştırma çocuğun kafasını, önce Türkçesi otursun." Çocuk tam o sıralarda "anne, bana water ver" demeye başladıysa endişe daha da büyür. Bu kaygının araştırmalarda pek dayanağı yok. Daha çok işinize yarayacak olan iki şey var: iki dilli bir çocuğun kelimelerini doğru saymak ve gerçekten uzmana gitmeyi gerektiren işaretleri tanımak.
İki dil tek başına konuşmayı geciktirmez
İki dil öğrenmek, konuşma gecikmesinin nedenleri arasında görülmüyor. Bu konuda en çok alıntılanan çalışmalardan biri Barbara Pearson, Sylvia Fernández ve D. Kimbrough Oller'ın 1993'te Language Learning dergisinde yayımladığı araştırma. Ekip, 8 ile 30 ay arasındaki 25 İspanyolca-İngilizce iki dilli çocuğu 35 tek dilli çocukla karşılaştırdı. İki dilli çocukların erken kelime gelişiminde daha yavaş kaldığını gösteren istatistiksel bir dayanak bulamadılar.
Gecikme elbette her çocukta görülebilir, iki dilli çocukta da. Ama iki dil öğreniyor olmak bu riski artırmıyor. Dil gelişiminde sorun yaşayan bir çocukta sorunun kaynağını başka yerde aramak gerekiyor.
Kelimeleri tek dilde saymak yanıltır
İki dilli bir çocuğun kelime dağarcığı, iki dil birlikte sayılarak değerlendirilmeli. Tek dile bakınca tablo olduğundan kötü görünür. Pearson ve arkadaşları da aynı sonuca vardı: iki dilli çocuklarda ölçüt, iki dildeki performansın toplamı olmalı.
İki buçuk yaşındaki Deniz'i düşünün. Evde annesiyle Türkçe konuşuyor, Londra'da yaşayan babaannesiyle görüntülü görüşmelerde İngilizce duyuyor. Türkçede "top, su, araba, kedi", İngilizcede "apple, bye bye, dog" diyor. Yalnızca Türkçe kelimeleri sayan bir yakını "yaşıtları daha çok konuşuyor" diye telaşlanabilir. Oysa Deniz'in bildiği kelimelerin bir kısmı öbür dilde duruyor.
Toplam kelime ile kavram sayısı aynı şey değil
Çocuk hem "su" hem "water" diyorsa iki kelime biliyor, ama ikisi tek bir kavrama karşılık geliyor. Araştırmacılar buna "kavramsal kelime dağarcığı" diyor. Erika Core ve arkadaşlarının 2013'te Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımladığı çalışmada, 22 ile 30 ay arasındaki 47 İspanyolca-İngilizce çocuğun iki dildeki toplam kelime sayısı tek dilli çocuklarınkine benzer bir seyir izledi. Kavram sayıları ise daha küçük çıktı ve daha yavaş büyüdü.
Evde kelime sayarken iki dili ayrı ayrı yazın, sonra toplayın. Aynı nesnenin iki dildeki karşılığını da ayrıca işaretleyin. Böyle bir liste doktorla ya da terapistle konuşurken işinize yarar, ilk bakışta gözden kaçan ilerlemeyi de gösterir.
Listeyi tutmak oyun sırasında daha kolay. Türkçe & İngilizce sesli kelime öğretim seti gibi iki dili yan yana gösteren bir araçla oynarken çocuğun hangi kelimeyi hangi dilde söylediğini, hangisini yalnızca tanıdığını kolayca fark edersiniz.
Dilleri karıştırmak gelişimin olağan bir parçası
"Bana water ver" diyen çocuk, o an elindeki en kullanışlı kelimeyi seçiyor. Princeton'daki çalışmalarıyla bilinen Krista Byers-Heinlein ve Casey Lew-Williams, 2013 tarihli derlemelerinde bu davranışın sık sık kafa karışıklığı sanıldığını, oysa iki dilli gelişimin olağan bir parçası olduğunu yazıyor. Çocukların bunun için iyi nedenleri de var: çevrelerindeki yetişkinlerin dilleri karıştırdığını duyuyorlar ve her iki dildeki kelime dağarcıkları henüz sınırlı.
İki dil bilen yetişkinler de bunu sürekli yapar. Toplantıda "bu deadline'ı kaçırmayalım" diyen biri için kimse dilini kaybetti demez. Araştırmalar çocukların da iki dili çok erken, iki yaş civarından itibaren ayırt edebildiğini gösteriyor.
Yeni bir dille ilk kez karşılaşan çocuklarda bir de "sessiz dönem" görülebilir. Anaokulunda İngilizce derslere başlayan çocuk bir süre o dilde hiç konuşmayabilir. Bu dönem birkaç ay sürebilir ve çoğunlukla geçicidir: çocuk dinliyor, anlıyor, yalnızca kelimeleri ağzından çıkarmaya henüz hazır değil.
Anaokulundaki İngilizce dersi çocuğu iki dilli yapar mı?
Haftada birkaç saatlik İngilizce dersi bir çocuğu iki dilli yapmaz, Türkçesine de zarar vermez. Yukarıdaki araştırmalar, doğumdan itibaren iki dili de günlük hayatta yoğun biçimde duyan çocuklarla yapıldı. Evde Türkçe konuşan, okulda İngilizceyi şarkılar ve renklerle tanıyan bir çocuk için "kafası karışır" kaygısının dayanağı daha da zayıf.
Evde destek olmak istiyorsanız Türkçeyi bırakmayın. Uzmanların ailelere yaygın önerisi, ebeveynin en rahat konuştuğu dilde çocukla bol bol konuşmaya devam etmesi. Zengin ve akıcı bir Türkçe, ikinci dilin üzerine oturacağı zemini hazırlar. Bozuk bir İngilizceyle Türkçenin yerini doldurmaya çalışmak ise bu zemini zayıflatır.
Sesli kartlar birlikte oynayınca işe yarar
Bebekler dili kayıttan öğrenemiyor, karşılarındaki insandan öğreniyor. Washington Üniversitesi'nden Patricia Kuhl'ün 2003'te duyurulan çalışmasında 9 aylık Amerikalı bebekler, canlı bir konuşmacıdan beş saatten az Mandarin dinleyerek bu dilin seslerini ayırt etmeyi öğrendi. Aynı içeriği DVD'den ya da ses kaydından izleyen bebeklerde böyle bir öğrenme görülmedi. Kuhl bu farkı sosyal etkileşime bağladı.
Sesli kelime kartlarında da durum farklı değil. Çocuğu kartlarla odada yalnız bırakırsanız cihaz konuşur, çocuk dinler ve iş orada biter. Yanına oturup "Bak, kedi! İngilizcesi ne diyor? Cat. Bizim kedimiz ne yapıyor?" diye sorduğunuzda kart bir sohbeti başlatır. Akşam yemeğinden sonraki o yarım saatte on dakikalık bir oyun bile yeter.
Bu yüzden Türkçe & İngilizce sesli kelime öğretim seti evde iyi bir yardımcı olabilir. Kelimeleri hem Türkçe hem İngilizce seslendirdiği için, İngilizce telaffuzundan emin olmayan bir ebeveyn de oyuna rahatça katılır. Setten asıl faydayı, kartın söylediği kelimeyi bir soruya, bir hikâyeye ya da evdeki bir eşyaya bağladığınızda görürsünüz.
Gerçek gecikmeyi dil karışıklığından ayıran işaretler
Gerçek bir dil gelişimi sorunu tek dilde kalmaz, iki dilde birden görülür ve ikisini ayırt etmenin en güvenilir yolu budur. Türkçede rahat konuşup İngilizcede susan bir çocukta genellikle maruz kalma farkı vardır. İki dilde de geride kalıyorsa durum başkadır.
Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) ailelere yönelik içeriklerine göre iki dilli çocuklar da çoğunlukla bir yaş civarında ilk kelimelerini söyler, iki yaşa doğru iki kelimelik ifadeler kurar. Şu durumlarda bir çocuk doktoruyla ya da dil ve konuşma terapistiyle görüşmek yerinde olur:
- İki yaşa yaklaşırken hiçbir dilde kelime birleştirmiyorsa ve iki dil toplandığında da kelime sayısı çok azsa
- Basit yönergeleri ("ayakkabını getir") iki dilde de anlamakta zorlanıyorsa
- Sorulara cevap vermekte, sorulan nesneyi ya da resmi göstermekte güçlük çekiyorsa
- Aylar boyunca yaşıtlarının belirgin biçimde gerisinde kalıyorsa ve bu fark iki dilde de görülüyorsa
- Daha önce kullandığı kelimeleri kullanmayı bırakmışsa
Uzmana giderken iki dilin kelime listesini birlikte götürün ve çocuğun her dili ne kadar süre, kimden duyduğunu anlatın. Mümkünse iki dili de bilen ya da iki dilli çocuklarla çalışmış bir terapist seçin. Tek dile bakan bir değerlendirme, sağlıklı gelişen bir çocuğu gecikmeli gösterebilir.
Bu hafta evde iki sütunlu bir defter tutun
Bir defter açın ve iki sütun çizin: Türkçe ve İngilizce. Bir hafta boyunca çocuğun söylediği her kelimeyi doğru sütuna yazın, hafta sonunda iki sütunu toplayın. Çoğu ailenin endişesi bu toplamı görünce azalır. Toplam yine düşükse, elinizde uzmana götürebileceğiniz somut bir kayıt olur.
Bu haftalık listeye kelime oyunları da eklemek isterseniz Türkçe & İngilizce sesli kelime öğretim setine göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
- Pearson, B. Z., Fernández, S. C., Oller, D. K. (1993). Lexical Development in Bilingual Infants and Toddlers: Comparison to Monolingual Norms. Language Learning, 43(1). University of Memphis Digital Commons
- Core, C., Hoff, E., Rumiche, R., Señor, M. (2013). Total and Conceptual Vocabulary in Spanish-English Bilinguals From 22 to 30 Months. Journal of Speech, Language, and Hearing Research. ASHA Wire
- Byers-Heinlein, K., Lew-Williams, C. (2013). Bilingualism in the Early Years: What the Science Says. Princeton Baby Lab (PDF)
- University of Washington News (2003). Brief exposure to Mandarin can help American infants learn Chinese. washington.edu
- Colorín Colorado. Children and Bilingualism (ASHA içeriği). colorincolorado.org
- Colorín Colorado. Learning Two Languages. colorincolorado.org
- ASHA. Childhood Spoken Language Disorders. asha.org
